زیرساخت دیجیتال ایران؛ عقب‌ماندگی ۴ نسلی و بحران راندمان سرمایه‌گذاری

در بیست و هشتمین نمایشگاه الکامپ ۱۴۰۴، موضوع زیرساخت دیجیتال ایران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های فعالان فناوری مطرح شد. مرتضی جوان، مدیر تحقیق و توسعه رایانش ابری برنا پارک علم و فناوری دانشگاه تهران، در سخنرانی خود تأکید کرد که فاصله ۳ تا ۴ نسلی در رایانش ابری و ناترازی‌های گسترده در شبکه، مراکز داده و کلود، آینده اقتصاد دیجیتال کشور را تهدید می‌کند. به گفته او، ناکارآمدی موجود در بهره‌وری سرمایه‌گذاری و مشکلات زیرساختی، نه تنها موجب کندی رشد اقتصادی شده بلکه به مهاجرت نخبگان و شکست بسیاری از کسب‌وکارهای فناورانه منجر شده است.

راندمان سرمایه‌گذاری؛ هدررفت ۷ برابری نسبت به جهان

یکی از شاخص‌های مهمی که وضعیت زیرساخت دیجیتال ایران را آشکار می‌کند، شاخص بهره‌وری سرمایه‌گذاری (ICR) است. جوان توضیح داد که این شاخص در ایران حدود ۷ است؛ یعنی برای دستیابی به یک واحد رشد اقتصادی، باید هفت واحد از تولید ناخالص داخلی سرمایه‌گذاری شود. در حالی‌که میانگین جهانی این شاخص حدود ۳ است.

این تفاوت به‌خوبی نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری‌ها در ایران بهره‌وری پایینی دارند. اگر راندمان موجود حتی دو برابر می‌شد، کشور می‌توانست با همین سطح سرمایه‌گذاری، رشد بیشتری را تجربه کند. ناکارآمدی در زیرساخت‌های کلیدی، مانند مراکز داده و انرژی، نقش مستقیمی در افزایش این عدد دارد. برای نمونه، محدودیت‌های انرژی که در مزارع رمز ارز، دیتاسنترها و پروژه‌های هوش مصنوعی دیده می‌شود، ریشه در همین ناترازی‌ها دارد.

شبکه و پهنای باند؛ یک نسل عقب‌تر از استانداردهای جهانی

در بررسی سه رکن اصلی زیرساخت دیجیتال ایران (شبکه، مراکز داده و رایانش ابری)، نخست باید به وضعیت شبکه و پهنای باند اشاره کرد. در ایران، کاربران و کسب‌وکارها به‌طور میانگین تنها به سرعت ۲۰ مگابیت بر ثانیه دسترسی دارند. این رقم در مقایسه با استاندارد جهانی، که بین ۵۰ تا ۵۰۰ مگابیت بر ثانیه بسته به نسل فناوری متغیر است، فاصله زیادی دارد. این عقب‌ماندگی عملاً توانایی رقابت و رشد کسب‌وکارهای دیجیتال را کاهش می‌دهد.

مراکز داده؛ مصرف انرژی دو برابر استاندارد جهانی

یکی دیگر از مشکلات زیرساخت دیجیتال ایران، راندمان پایین مراکز داده است. براساس گزارش‌های ارائه شده در الکامپ، مراکز داده داخلی حدود دو برابر بیشتر از مراکز داده پیشرفته جهان (مانند دیتاسنترهای گوگل) انرژی مصرف می‌کنند. این یعنی انرژی‌ای که می‌توانست دو مرکز داده استاندارد را پشتیبانی کند، تنها صرف یک مرکز داده ناکارآمد می‌شود. چنین وضعیتی علاوه بر تحمیل هزینه‌های سنگین، به بحران انرژی نیز دامن می‌زند.

رایانش ابری؛ عقب‌ماندگی ۳ تا ۴ نسلی

شاید مهم‌ترین بخش از چالش‌های زیرساخت دیجیتال ایران مربوط به حوزه رایانش ابری باشد. امروز جهان به نسل ششم و هفتم کلود رسیده، اما در ایران اپراتورهای ابری هنوز در نسل دوم و سوم فعالیت می‌کنند. این یعنی فاصله‌ای معادل ۳ تا ۴ نسل. چنین عقب‌ماندگی باعث می‌شود منابع موجود با راندمان بسیار پایین در اختیار کسب‌وکارها قرار گیرد و توسعه سرویس‌های نوآورانه، مانند اپلیکیشن‌های هوش مصنوعی، بسیار پرهزینه و زمان‌بر شود.

ناترازی زیرساخت و پیامدهای آن؛ از بدهی فنی تا مهاجرت نخبگان

پایین بودن سطح فناوری کلود و ضعف عمومی زیرساخت دیجیتال ایران باعث شده بسیاری از کسب‌وکارها با پدیده بدهی فنی (Technical Debt) مواجه شوند. شرکت‌ها مجبورند به جای استفاده از زیرساخت آماده، بخش زیادی از منابع خود را صرف ایجاد زیرساخت پایه کنند. نتیجه چنین روندی، افزایش هزینه‌ها، کاهش بازگشت سرمایه و در نهایت شکست پروژه‌هاست.

از سوی دیگر، این شرایط نخبگان داخلی را دلسرد کرده و انگیزه آن‌ها برای مهاجرت به کشورهایی با زیرساخت پیشرفته‌تر را افزایش داده است. همان‌طور که جوان اشاره کرد، ایران در دهه اخیر بیشتر «صادرات نخبه» داشته تا «صادرات دانش».

مغزافزار داخلی؛ راهکاری برای جبران عقب‌ماندگی

با وجود تمام چالش‌ها، هنوز فرصتی برای بهبود وضعیت زیرساخت دیجیتال ایران وجود دارد. مرتضی جوان تأکید کرد که کشور نیازمند تمرکز بر «مغزافزار داخلی» است. او بر این باور است که ما در داخل کشور ظرفیت‌های انسانی و علمی بالایی داریم و اگر اکوسیستم نوآوری به درستی شکل بگیرد، می‌توانیم اختلاف نسل در حوزه کلود را جبران کنیم.

کلود ماهیتی نرم‌افزاری و معماری‌محور دارد و به سخت‌افزارهای گران‌قیمت وابستگی کمتری دارد. بنابراین با توسعه نرم‌افزارهای بومی، می‌توان راندمان زیرساخت را چند برابر افزایش داد. حتی برآورد می‌شود که بهره‌وری مراکز داده و زیرساخت‌ها با استفاده از مغزافزار داخلی تا ۱۰ برابر قابل افزایش است.

ضرورت فرهنگ‌سازی و تمرکز بر اکوسیستم نوآوری

حل مشکلات زیرساخت دیجیتال ایران صرفاً با واردات فناوری امکان‌پذیر نیست. همان‌طور که این کارشناس تأکید کرد، باید فرهنگ‌سازی و نگاه بلندمدت در اکوسیستم اقتصاد دیجیتال شکل بگیرد. اگر اندیشه درست و زیست‌بوم نوآوری تقویت شود، مسیر برای بهبود تدریجی زیرساخت‌ها هموار خواهد شد.

تمرکز بر مغزافزار، کاهش زمان رسیدن ایده به محصول (Time to Market) و سرمایه‌گذاری بر دانش داخلی می‌تواند نقطه عطفی برای عبور از وضعیت فعلی باشد. در غیر این صورت، فاصله نسلی با جهان بیشتر خواهد شد و مهاجرت نخبگان ادامه خواهد یافت.

جمع‌بندی

گزارش الکامپ ۱۴۰۴ نشان داد که زیرساخت دیجیتال ایران با چالش‌های جدی مانند راندمان ۷ برابری سرمایه‌گذاری، مصرف دو برابری انرژی در مراکز داده و عقب‌ماندگی ۳ تا ۴ نسلی در رایانش ابری مواجه است. این مشکلات نه تنها مانع رشد پایدار اقتصاد دیجیتال شده، بلکه به فرار نخبگان و افزایش بدهی‌های فنی در کسب‌وکارها انجامیده است.

با این حال، راهکارهایی مانند توسعه مغزافزار داخلی، فرهنگ‌سازی و تمرکز بر اکوسیستم نوآوری می‌تواند به تدریج این ناترازی‌ها را کاهش دهد. اگر این مسیر با هوشمندی طی شود، امکان افزایش بهره‌وری تا ۱۰ برابر وجود خواهد داشت و کشور می‌تواند به جایگاه واقعی خود در اقتصاد دیجیتال نزدیک شود.